Większości ludzi niewiele mówi angielski termin „Convention on the Contract for the International Carriage of Goods by Road” ani francuski „Convention relative au contrat de transport international de merchandises par route”. W tłumaczeniu na węgierski wielu spotkało się z nim jako „Nemzetközi közúti árufuvarozási szerződés”, ale w potocznym języku używa się po prostu skrótu CMR, co od razu przybliża nas do tematu – w kolejnych częściach będziemy omawiać szczegółowo dokument międzynarodowego listu przewozowego towaru.
Czym jest CMR?
Osoby pracujące na co dzień w transporcie międzynarodowym często mają w ręku dokument CMR, jednak prawdopodobnie niewielu zastanawia się, co dokładnie kryje się za tymi trzema literami. Po II wojnie światowej transport międzynarodowy zyskał nowy impet, a problemem było to, że różne kraje posiadały własne przepisy dotyczące szczegółów przewozu, co znacznie utrudniało rozstrzyganie sporów w przypadku problematycznych dostaw. W odpowiedzi na to, 19 maja 1956 roku, zaledwie pół roku przed kryzysem sueskim i węgierską rewolucją, w Genewie spotkali się przedstawiciele krajów, którzy pod auspicjami ONZ uzgodnili stosowanie wspólnych zasad w przewozie towarów między ich państwami.
W wyniku tego, 19 maja 1956 roku przedstawiciele dziewięciu państw podpisali konwencję, która weszła w życie latem 1961 roku, a w kolejnych dziesięcioleciach liczba państw przystępujących do systemu CMR stale rosła, tak że obecnie stosuje ją blisko 60 państw (większość z nich to kraje europejskie i azjatyckie, ale wśród sygnatariuszy znajdują się także np. Maroko i Tunezja). Węgry podpisały konwencję w 1970 roku, a następnie ogłosiły ją w ustawie z 1971 roku nr 3.
Zgodnie z wspomnianą wyżej konwencją CMR jest dokumentem towarzyszącym towarowi, a jednocześnie umową, zawieraną między nadawcą a odbiorcą towaru przy udziale przewoźnika. Poprzez wystawienie CMR, zainteresowane strony akceptują, że w przypadku jakichkolwiek problematycznych sytuacji będą stosować się do postanowień konwencji, traktując je jako wiążące i obowiązujące.
Kiedy należy wystawić CMR?
Zgodnie z oficjalnym brzmieniem, CMR ma zastosowanie do każdej umowy, która dotyczy przewozu towarów drogą lądową przy użyciu pojazdu mechanicznego za opłatą, jeśli miejsce odbioru i dostawy towaru znajduje się w dwóch różnych krajach, niezależnie od siedziby nadawcy i odbiorcy. Spójrzmy na kilka praktycznych przykładów:
- Jeżeli przewóz odbywa się między dwiema firmami mającymi siedzibę na Węgrzech, ale towar jest dostarczany do zagranicznej filii jednej z nich, należy wypełnić CMR.
- Jeżeli firma zagraniczna wysyła towar z zagranicy na Węgry, również należy wypełnić CMR.
- Jeżeli firma z siedzibą za granicą przewozi towar z swojej filii na Węgrzech do innej firmy również z siedzibą na Węgrzech, CMR nie jest wymagany.
- Bardziej ekstremalnym przykładem może być transport z Węgier do Austrii wozem konnym – w takim przypadku nie trzeba wypełniać CMR, ponieważ dotyczy ono wyłącznie przewozu pojazdami mechanicznymi.
Ważne jest również podkreślenie, że CMR nie musi być wypełniane tylko wtedy, gdy oba zaangażowane kraje są stronami konwencji; wystarczy, że miejsce załadunku lub rozładunku towaru znajduje się w kraju objętym zakresem konwencji.
Warto również wiedzieć, że chociaż, jak opisano powyżej, CMR dotyczy wyłącznie transportu drogowego, obejmuje również sytuacje, gdy część przewozu odbywa się innymi środkami transportu, takimi jak kolej, woda czy powietrze, pod warunkiem że towar nie jest przeładowywany. Na przykład przy transporcie do Wielkiej Brytanii ciężarówka może być przewożona pociągiem pod kanałem La Manche, lub przy transporcie z Węgier na Sycylię ciężarówka może być przewożona promem przez Cieśninę Mesyńską; nie oznacza to przerwania transportu drogowego, więc należy wypełnić CMR, a jego zakres obejmie cały przewóz. O tym, kto odpowiada prawnie za towar na tych odcinkach, możesz przeczytać w dalszej części tekstu.
Wypełnianie CMR
Jak wspomnieliśmy, CMR należy wypełnić, gdy towar przemieszcza się między krajami, z których przynajmniej jeden jest stroną konwencji. Wystawiając dokument CMR, podpisujący praktycznie zawierają umowę między sobą, w której akceptują postanowienia konwencji jako obowiązujące dla całego transportu i zobowiązują się postępować zgodnie z nimi.
Nie ma sztywnych wymagań co do formatu; konwencja określa jedynie, jakie dane i informacje należy w niej zawrzeć. Jednak warto korzystać z gotowego formularza, ponieważ znacznie pomaga określić, co dokładnie należy w nim odnotować, a dzięki jego wielojęzyczności dokument ten prawdopodobnie będzie zrozumiały dla wszystkich, którzy go otrzymają. Jednocześnie ułatwia to pracę administracyjną, ponieważ osoby zajmujące się obsługą, spotykając się codziennie z tym samym szablonem, szybciej znajdą potrzebne informacje. Formularze dostępne w Convoy Truck Shop zawierają od razu zapis „W przypadku odmiennego porozumienia dotyczącego przewozu, postanowienia Międzynarodowej Konwencji Przewozu Towarów (CMR) są wiążące.”, który należy odnotować w umowie również wtedy, gdy nie korzysta się z gotowego szablonu. Dodatkową zaletą gotowego szablonu jest jego funkcja papieru kopiowego, co oznacza, że niezależnie od tego, czy wypełniamy CMR w 4 egzemplarzach, czy CMR w 6 egzemplarzach, wystarczy wpisać dane na jednej stronie, w przeciwieństwie do wersji do wydrukowania z internetu, gdzie trzeba powtarzać te same informacje cztery lub sześć razy.
Ile egzemplarzy należy wypełnić?
Zgodnie z treścią konwencji CMR należy wypełnić w 3 egzemplarzach: jeden dla nadawcy towaru, jeden dla odbiorcy i jeden dla przewoźnika. Obecnie często spotyka się listy przewozowe w 4 lub 6 egzemplarzach, których kartki mają różne kolory, ułatwiające identyfikację. Ze względu na brak granic celnych w UE, w przypadku towarów przewożonych w jej obrębie wystarczy wypełnić formularz w 4 egzemplarzach (dodatkowy egzemplarz ponad obowiązkowe trzy może być potrzebny np. wtedy, gdy transport realizują dwaj różni przewoźnicy). W przypadku transportu przekraczającego zewnętrzne granice celne UE konieczny będzie formularz CMR w 6 egzemplarzach, aby mieć odpowiednią liczbę kopii, np. do odprawy celnej.
Jeżeli ilość towaru wymaga załadunku na dwa lub więcej pojazdów, zarówno nadawca, jak i przewoźnik mogą zażądać wystawienia tylu listów przewozowych, ile pojazdów jest użytych do transportu. Po wypełnieniu dokument podpisują i opieczętowują zarówno nadawca, jak i przewoźnik. Praktyczna wskazówka: jako przewoźnik warto zeskanować lub, jeszcze prościej, sfotografować CMR, aby po zakończeniu transportu w razie pytań czy problemów mieć w rękach coś, czym można udokumentować szczegóły przewozu.
Co wpisać w poszczególnych polach?
CMR wypełnia zasadniczo nadawca towaru, następnie przewoźnik uzupełnia niezbędne pola, a na końcu obie strony podpisują dokument. Z pewnością jest to oczywiste, ale dla pełności warto zaznaczyć, że wypełnianie powinno odbywać się piórem lub długopisem, aby uniknąć niechcianych zmian. W większych firmach stosuje się także praktykę wypełniania dokumentu maszynowo, pozostawiając tylko podpis odręczny. Spójrzmy, jakie dane powinny znaleźć się w poszczególnych polach:
Nadawca
- : Nazwa i adres firmy, która zleca przewóz przewoźnikowi. Zazwyczaj wystarczy użycie pieczęci, nie trzeba ręcznie wpisywać wszystkich danych. Ważne jednak, aby jeśli jakieś dane są umieszczone na CMR za pomocą pieczęci, znalazły się na wszystkich 4 lub 6 egzemplarzach dokumentu.
- Odbiorca: Nazwa i adres firmy, której towar ma zostać dostarczony na końcu transportu. Nie jest to adres dostawy, lecz zarejestrowana siedziba firmy. Podobnie jak w przypadku nadawcy, wystarczy użycie pieczęci, jeśli jest dostępna.
- Miejsce dostawy towaru: Kraj i miasto, do którego przewożony jest towar. Może to być siedziba firmy odbiorcy (patrz punkt 2) lub na przykład jej oddział.
- Miejsce i czas odbioru towaru: Miejsce i moment, w którym przewoźnik przejmuje towar. Podobnie jak w poprzednim punkcie, może się różnić od danych podanych w punkcie 1, jeśli rzeczywisty odbiór towaru nie odbywa się w siedzibie nadawcy.
- Dołączone dokumenty: Należy tutaj wymienić dokumenty towarzyszące towarowi, np. fakturę, list przewozowy, dowód wagi, specyfikację opakowania lub inne specyficzne dokumenty odpowiednie dla danego rodzaju towaru.
- Oznaczenie i numer: Tutaj wpisuje się liczbę jednostek towaru, ich oznaczenia i numery. Jeśli wśród dołączonych dokumentów znajduje się np. szczegółowa faktura, można odwołać się do jej numeru, ponieważ zawiera pełną ilość towaru w podziale na jednostki. W przypadku transportu ADR, szczegóły również należy umieścić w tej sekcji.
- Liczba jednostek: Warto podać ilość towaru w jednostkach, które przewoźnik może sprawdzić, np. w formie palet.
- Sposób pakowania: Wymienia się tutaj typy opakowań używane do transportu, np. paleta, karton, folia.
- Nazwa towaru: Ze względu na ograniczoną ilość miejsca na dokumencie, towar należy opisać krótko lub w skrócie pod nazwą zbiorczą.
- Numer statystyczny: W tym polu można wpisać numery identyfikacyjne przewożonego towaru, np. kod NHM (Harmonizowany System Towarowy), kod TARIC (zintegrowana taryfa celna UE) lub w przypadku transportu pojazdów jego typ, numer rejestracyjny i numer nadwozia.
- Waga brutto: Całkowita waga przewożonego towaru, czyli waga towaru wraz z opakowaniem. Jako nadawca możemy ułatwić przewoźnikowi, podając wagę brutto z pewnym marginesem, aby pojazd nie osiągał maksymalnej dozwolonej wagi i przewoźnik nie ryzykował ewentualnej kary.
- Objętość: Odpowiada poprzedniemu punktowi; w przypadku przewozu towarów płynnych należy wpisać ich ilość w m3.
- Instrukcje nadawcy: Tutaj można podać wymagania dotyczące przewoźnika, takie jak wyznaczona trasa, miejsca parkingowe, miejsce odprawy celnej, punkty przekraczania granicy, temperatura transportu, godziny przyjęcia w terminalach. Można tu również wpisać inne informacje, np. wagę użytych materiałów opakowaniowych. Informacje te w dużym stopniu zależą od rodzaju przewożonego towaru.
- Zwrot kosztów: Należy wypełnić w przypadku, gdy fracht jest opłacany przez przewoźnika. Generalnie punkty 14, 15 i 19 dotyczące finansów zwykle pozostają puste w większości przypadków.
- Postanowienia dotyczące płatności frachtu: Kto spośród stron zaangażowanych w transport pokrywa koszty frachtu.
- Przewoźnik: Ten punkt wypełnia przewoźnik (nazwa, adres, kraj). Wystarczy użycie pieczęci firmy przewozowej.
- Dodatkowi przewoźnicy: Należy wypełnić, jeśli cały transport nie jest realizowany przez jednego przewoźnika. Przykładem może być sytuacja, gdy z powodu awarii technicznej towar musi zostać przeładowany na inny pojazd lub gdy towar zostaje dostarczony do centrum logistycznego, skąd kontynuuje transport inny przewoźnik.
- Zastrzeżenia i uwagi przewoźnika: Jeden z najważniejszych punktów z perspektywy przewoźnika, w którym można zawrzeć wszystkie swoje uwagi. Warto porównać dane wpisane w CMR (liczba jednostek, oznaczenia, numery) z faktycznie załadowanym towarem, a także odnotować, jeśli według przewoźnika towar nie jest prawidłowo zapakowany lub już przy załadunku występują uszkodzenia. Warto również wpisać, jeśli nie można było sprawdzić ilości lub sposobu pakowania towaru (np. zgodnie z przepisami którejś ze stron przewoźnik nie mógł być obecny przy załadunku). Zastrzeżenia wpisane w tym polu należy podpisać zarówno przez nadawcę, jak i odbiorcę po zakończeniu transportu, ponieważ w razie problemów stanowią dowód, że ładunek nie uległ uszkodzeniu w trakcie transportu, lecz był taki już na początku. Należy również odnotować, jeśli nadawca lub odbiorca nie pozwolili wpisać zastrzeżeń do CMR lub odmówili podpisania zastrzeżeń na prośbę przewoźnika. Choć język wypełniania CMR nie jest określony, w polu 18 warto wpisywać zastrzeżenia po angielsku lub w innym języku międzynarodowym, ewentualnie w języku kraju zaangażowanego w transport. W tym celu pomocny może być dokument wielojęzyczny dostępny na stronie Węgierskiego Związku Przewoźników Drogowych lub bezpośrednio ze strony Międzynarodowego Związku Transportu Drogowego (IRU). Ze względu na ograniczone miejsce w CMR można również wpisać kody z rejestru zastrzeżeń, co umożliwia późniejszą identyfikację problemu.
- Do zapłaty: Wartość towaru, którą odbiorca płaci kierowcy przewoźnika, jeśli równowartość nie została uregulowana przelewem bankowym przez odbiorcę na rzecz nadawcy. Zgodnie z pierwotnym brzmieniem konwencji, tutaj można również odnotować koszty związane z przewozem, które powstały w trakcie transportu (np. cła). Obecnie zazwyczaj pozostawia się to pole puste.
- Specjalne ustalenia: Dowolne dodatkowe informacje, np. że towar może być odebrany tylko w określonym czasie.
- Miejsce i data wystawienia
- Podpis i pieczęć nadawcy: CMR wypełnia zasadniczo nadawca towaru, jednak jeśli z jakiegoś powodu dokument wypełnia przewoźnik, nie może podpisać tego pola. Transport międzynarodowy zawsze musi być objęty CMR, więc w ostateczności pole to może pozostać puste.
- Podpis i pieczęć przewoźnika: Nawet jeśli nadawca nie podpisał przypisanego sobie pola 22, przewoźnik musi podpisać dokument i umieścić pieczęć firmy przewozowej.
- Odbiór towaru, podpis i pieczęć odbiorcy: Wypełnia odbiorca podczas wydania towaru.
- Pojazd przewoźnika, numer rejestracyjny, ładowność: W przypadku pojazdu z naczepą należy wpisać również numery rejestracyjne ciągnika i naczepy.
Polom CMR, które nie są istotne w danym transporcie lub nie zawierają żadnych informacji, należy pozostawić puste. Obowiązkowe pola zaznaczono pogrubieniem w powyższym wykazie. Należy również obowiązkowo wskazać, że transport podlega postanowieniom Konwencji. Jest to ważne, ponieważ w przeciwnym razie przewoźnik ponosi odpowiedzialność za wszelkie koszty i szkody. Dlatego na szablonach dostępnych w Convoy Truck Shop ten zapis jest już wydrukowany. Poza obowiązkowymi informacjami strony mogą w dokumencie zamieścić wszystko, co uznają za konieczne dla danego transportu, np. zakaz przeładunku, kwotę pobrania, wartość towaru, termin dostawy, wykaz przekazanych dokumentów.
Odpowiedzialność przy transporcie
- Przewoźnik odpowiada za opóźnienia w dostawie. To chyba nie wymaga wyjaśnień.
- Przewoźnik ponosi odpowiedzialność również wtedy, gdy korzysta z usług innych osób, np. gdy transport realizuje jego pracownik.
- Przewoźnik odpowiada za całkowitą lub częściową utratę towaru. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy szkoda wynika ze specyficznej wady towaru lub decyzji osoby uprawnionej (która w danym momencie może dysponować towarem) albo z przyczyny, której przewoźnik nie mógł uniknąć. Jeśli jednak przyczynę można przypisać wadliwemu stanowi pojazdu przewoźnika, odpowiedzialność nadal spoczywa na przewoźniku, nawet jeśli użyty pojazd był wynajęty i nie należał do niego.
- Dlatego ważne jest wcześniejsze odnotowanie wszystkich okoliczności i instrukcji w CMR, ponieważ np. jeśli uszkodzenie towaru powstało wskutek otwartej plandeki, a w CMR strony uzgodniły transport przy otwartej plandece, przewoźnik jest zwolniony z odpowiedzialności. Podobnie, jeśli towar jest transportowany bez opakowania i w związku z tym może ulec uszkodzeniu, a brak opakowania został odnotowany w CMR, szkoda nie będzie winą przewoźnika.
- Do przygotowanego listu przewozowego nadawca musi przekazać przewoźnikowi wszystkie dokumenty niezbędne do odprawy celnej lub innych procedur urzędowych oraz poinformować go o nich. Jeśli tego nie zrobi, a w wyniku ich braku powstanie szkoda lub dodatkowe koszty, przewoźnik nie ponosi odpowiedzialności.
- Ważne jest, że jeśli przewoźnik zrobił wszystko, aby uniknąć szkody, ale pojazd nie zapewniał ochrony, oraz przestrzegał wszystkich instrukcji dotyczących towaru (nawet w trakcie transportu), nie można go obarczać odpowiedzialnością za uszkodzenia wynikające z natury towaru. Na przykład przewożony produkt może zostać nadgryziony przez gryzonie lub robaki, ilość przewożonego płynu zmniejszy się z powodu normalnej parowania, a to samo dotyczy transportu zwierząt żywych, co może być jeszcze bardziej wrażliwym obszarem.
- Ważne jest również, aby przewoźnik mógł udowodnić, że uszkodzenie wynikało z powyższych przyczyn, a nie z jego winy. Jeśli transport realizuje kilku przewoźników, każdy z nich odpowiada za wykonanie całego przewozu. Wyjątkiem może być sytuacja, o której wspomniano wcześniej, gdy część transportu odbywa się na innym pojeździe bez przeładunku. Co to oznacza w praktyce: na przykład, jeśli w transporcie między Francją a Wielką Brytanią ciężarówka przewożona pociągiem w tunelu pod kanałem La Manche wykolei się, a towar zostanie uszkodzony, należy uznać, że cały transport odbywał się koleją, a przewoźnik jest zwolniony z odpowiedzialności.
Zasadniczo z punktu widzenia przewoźnika kluczowe są staranność, informowanie oraz przestrzeganie instrukcji otrzymanych od osoby uprawnionej, a także wcześniejsze odnotowanie w CMR wszystkich możliwych ryzyk. Na przykład, jeśli wątpliwości dotyczące opakowania i warunki je uzasadniające nie zostały zapisane w CMR wraz z uzasadnieniem, należy przyjąć, że przy załadunku wszystko było w porządku.
Wspomnieliśmy, że dla przewoźnika ważne jest przestrzeganie instrukcji otrzymanych od osoby uprawnionej, ale istotne jest również, kto w danym momencie dysponuje towarem. Granicę tę zasadniczo wyznacza przekazanie drugiego egzemplarza CMR adresatowi. Przed tym momentem nadawca może decydować np. o zmianie miejsca dostawy towaru lub zlecić, aby przewoźnik nie kontynuował transportu. Wynikające z tego dodatkowe koszty oczywiście muszą być pokryte przez nadawcę. Po przekazaniu CMR odbiorcy, to on staje się stroną uprawnioną, a przewoźnik musi przestrzegać jego instrukcji. Oczywiście, jeśli strony chcą odstąpić od tego porządku, muszą to odnotować w CMR. To również uzasadnia, dlaczego tak ważne jest, aby przy odbiorze w miejscu rozładunku podpisywał się adresat towaru w punkcie 24 CMR.
Wspomniane wcześniej przykłady należą zapewne do ważniejszych obszarów, ale osoby zainteresowane wszystkimi szczegółami i gotowe zmierzyć się z często skomplikowanym tekstem prawnym, mogą zapoznać się z wcześniej wspomnianym krajowym rozporządzeniem CMR.
Co nas czeka w przyszłości?
Wielu może sądzić, że to, co jest zapisane na papierze i trzymane w rękach, jest pewne. Tak jest w przypadku standardowych CMR w 4 lub 6 egzemplarzach, jednak należy zaakceptować fakt, że podobnie jak w niemal wszystkich obszarach życia, dokumentacja transportowa staje się coraz bardziej elektroniczna, a CMR nie będzie wyjątkiem.
W lutym 2008 roku przygotowano protokół uzupełniający do oryginalnej konwencji CMR z 1956 roku, który praktycznie otworzył drogę dla e-dokumentacji. Uzupełnienie to weszło w życie latem 2011 roku, a w ciągu ponad 10 lat od tego czasu przystąpiło do niego 34 państwa. Wdrożenie eCMR byłoby wskazane jak najszybciej w jak największej liczbie krajów, ponieważ – szczególnie w Europie – jeden transport często obejmuje kilka krajów tranzytowych, a jeśli w którymkolwiek z nich nie stosuje się eCMR, przewoźnik musi również posiadać w formie papierowej wypełniony dokument CMR do kontroli przez władze tych państw. Pierwsze pełne wdrożenie eCMR miało miejsce w styczniu 2017 roku, a od tego czasu system działa już między Hiszpanią a Francją, podczas gdy w innych krajach występuje jeszcze tylko w charakterze testowym.
Jakie są zalety eCMR? Podobnie jak w innych obszarach, digitalizacja – oczywiście po pokonaniu początkowych trudności i przyzwyczajeniu się zainteresowanych stron – zasadniczo ułatwia życie. Na korzyść eCMR przemawia na przykład to, że wszystkie strony zaangażowane w transport na bieżąco wiedzą, co dzieje się z towarem. Obecnie każdy ma pod ręką smartfona, więc nie trzeba obawiać się zagubienia dokumentów. Kolejne wpisy po wystawieniu dokumentu mogą być oznaczone znacznikiem czasu, co pozwala dokładniej śledzić, kiedy np. doszło do uszkodzenia towaru. Przewoźnik może dodatkowo dołączać zdjęcia jako dowód. Fakturowanie i płatności frachtu również mogą przebiegać szybciej, ponieważ nie trzeba czekać na dotarcie dokumentów papierowych. Wystarczy spojrzeć na pandemię Covid, by zauważyć, że elektronizacja może zmniejszyć liczbę fizycznych kontaktów. Ogólnie rzecz biorąc, firmy transportowe mogą liczyć na obniżenie kosztów, zwiększenie efektywności oraz większą przejrzystość dzięki eCMR.
Na Węgrzech organizacje branżowe od lat dążą do przygotowania wdrożenia eCMR i prowadzą prace przygotowawcze, jednak regulacje prawne nie są jeszcze w pełni sformułowane, dlatego planowana data wprowadzenia elektronicznego listu przewozowego jest ciągle przesuwana. Mimo to wiele firm w naszym kraju jest już gotowych i czeka na moment rozpoczęcia z własnymi aplikacjami.
Do czasu pojawienia się eCMR, u nas znajdziesz tradycyjne dokumenty papierowe oraz inne przydatne formularze potrzebne do transportu. Jeśli natomiast napotkasz trudności przy wypełnianiu CMR, zajrzyj do powyższego opisu po pomoc.